Dzieci bawią sie w zabijanie - czy to dobra zabawa ?

Recenzja książki: M. Braun-Gałkowska, I. Ulfik-Jaworska, Zabawa w zabijanie. Oddziaływanie przemocy prezentowanej w mediach na psychikę dzieci, Wydawnictwo Gaudium, Lublin 2002]
Data publikacji: niedziela 17 lutego 2008
Autor: Małgorzata Więczkowska Publikacje autora
Dział: Edukacja medialna > Recenzje
Komentarzy: 0
Odsłon: 5249
Brak oceny -

W ubiegłym stuleciu nastąpił gwałtowny rozwój mediów elektronicznych. Postęp naukowo-techniczny umożliwił człowiekowi lepszy i łatwiejszy kontakt z całym światem, szybsze nabywanie wiedzy, pełniejszą percepcje świata przez zmysł wzroku. Słowo mówione i pisane zostało zepchnięte na plan dalszy. Miejsce słowa zajął obraz. Ekspansja kultury obrazu, skłania wiele środowisk naukowych do analizy i badań, które dotyczą zmian jakie zachodzą w człowieku, zwłaszcza młodym, pod wpływem współczesnych środków audiowizualnych.

Autorki książki „Zabawa w zabijanie. Oddziaływanie przemocy prezentowanej w mediach na psychikę dzieci.” - Maria Braun-Gałkowska i Iwona Ulfik-Jaworska pracują w Katedrze Psychologii Wychowawczej i Rodziny w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. Specjalizują się w psychologii wychowania, rodziny i środków masowego oddziaływania. W swej książce przedstawiają badania, które dotyczą oddziaływania przemocy prezentowanej w mediach na psychikę dzieci. W szczególny sposób akcentują skutki przemocy medialnej w telewizji i grach komputerowych.

Odbiorniki telewizyjne znajdują się w każdym polskim domu i skupiają na sobie uwagę ich domowników przez kilkadziesiąt godzin tygodniowo. W chwili obecnej świat mediów opanowują komputery. Z dnia na dzień rośnie lawinowo liczba ich posiadaczy. Komputery w stosunku do telewizji dają możliwość symulowania i kreowania obrazu oraz uczestniczenia w oglądanych wydarzeniach, a także nimi kierowania. Ma to zastosowanie w sposób szczególny w grach komputerowych, co zwiększa ich popularność wśród dzieci i młodzieży.

Młode pokolenie coraz częściej czas wolny spędza (z) przed mediami. Ogląda liczne sceny przemocy w telewizji i dokonuje setki morderstw w grach komputerowych. Jaki więc wpływ na dzieci mają powyższe rzeczywistości, którym poświęcają one mniej więcej tyle czasu, ile spędzają w szkole?

Wychowanie młodego człowieka dokonuje się w bezpośrednich kontaktach z rodzicami, nauczycielami i innymi osobami z otoczenia. W sposób pośredni na wychowanie oddziałują również środki masowego przekazu. Wśród nich szczególne miejsce zajmują media posługujące się obrazem: telewizja, wideo, a w ostatnim czasie Internet i gry komputerowe. Wiele osób i środowisk przeczy powyższemu twierdzeniu. Nie dysponują oni jednak badaniami, które uzasadniałyby ich stanowisko. Wychowanie nie polega bowiem tylko na wydawaniu poleceń słownych, ale także, a może przede wszystkim, na innych sposobach oddziaływania, jak na przykład podawanie wzorów, wywoływanie emocji, stwarzanie okazji do trenowania zachowań przez ich powtarzanie. Codzienna obserwacja dziecka wskazuje, że niemożliwe jest, aby oddawanie się jakiejś czynności przez kilkanaście godzin tygodniowo nie miało dla młodego człowieka żadnego znaczenia. Tak więc, w przypadku oddziaływania telewizji i komputera, nie stawia się już pytania „czy”, ale „jak” wpływa na dziecko korzystanie z tych mediów w zakresie zdrowia fizycznego, zasobu wiadomości, sprawności myślenia, życia emocjonalnego oraz postaw społecznych.

Dzieci i młodzież coraz częściej korzystają z telewizora, komputera czy Internetu. Urządzenia te zastąpiły dzieciom bezpośrednie kontakty z rówieśnikami i rodzicami. Ci ostatni nie mają czasu dla dzieci, ponieważ są zajęci pracą zawodową i przebywają wiele godzin poza domem. Dziecko w ten sposób narażone jest na odbiór różnych treści i obrazów, w tym także nasyconych brutalną przemocą. Często odbywa się to za cichym przyzwoleniem rodziców. Niekiedy jednak nie zdają sobie sprawy, że ich pociechy zamiast programów edukacyjnych oglądają filmy pełne przemocy lub z zimną krwią torturują bohaterów swoich gier komputerowych.

Z drugiej strony, mass media informują nas o okrutnych przestępstwach dokonywanych przez coraz to młodsze dzieci, często pochodzące z dobrych domów. W opinii policji dzieci-przestępcy, są bardziej bezwstydni i okrutni niż dorośli. Nad tym zjawiskiem zastanawiają się psychologowie, socjologowie i środowiska policyjne. Badania i analiza zabójstw dokonywanych przez dzieci w USA, Wielkiej Brytanii, Szwecji czy Polsce pokazują, że dzieci zabijając, wzorowały się na fragmentach filmów, oglądanych w przeszłości. Naukowcy zwracają szczególną uwagę na gry komputerowe, które o wiele mocniej oddziałują na psychikę młodego człowieka z tego względu, że tam błąd można naprawić, ofiarę można zabić wielokrotnie bez żadnej szkody, gdyż śmierć jest tutaj odwracalna.

Omawiana publikacja składa się z pięciu rozdziałów. Pierwszy poświęcony jest telewizji i grom komputerowym. Autorki zapoznają czytelnika z krótką historią, rozwojem i charakterystyką wymienionych mediów. Ukazują, w jaki sposób te media oddziaływają na kształtowanie osobowości i postawy dziecka w świetle literatury naukowej, przytaczają badania wielu autorów. Omawiają sposoby korzystania z wymienionych mediów oraz zawartość treściową programów telewizyjnych i gier komputerowych, przedstawiają przy tym szereg danych statystycznych.

Rozdział drugi, bardzo obszerny w treści, przedstawia problem wpływu telewizyjnych obrazów przemocy i brutalności na agresywność dzieci. Wobec dużej ilości czasu, jaki dzieci poświęcają na oglądanie telewizji, pytanie o jej oddziaływanie w aspekcie wychowania nabiera szczególnego znaczenia. Badania naukowe wykazują, że dzieci oglądają programy telewizyjne nawet po kilkadziesiąt godzin w ciągu tygodnia. Należy zaznaczyć, że czas poświęcony telewizji jest zarazem czasem odbieranym innym zajęciom takim, jak: zabawy ruchowe, czytanie książek, majsterkowanie. Wprawdzie dziecko poprzez programy telewizyjne zwiększa ilość wiedzy o świecie, jednak jest to bierny sposób jej przyjmowania. Podejmowane są także badania z zakresu wpływu scen przemocy, grozy i okrucieństwa na psychikę oglądających je dzieci. Problem ten ma duże znaczenie wychowawcze. Wyniki pochodzące z różnych krajów i przeprowadzone przy użyciu różnych metod i strategii badawczych, są zgodne co do ostatecznego wniosku: oglądanie scen przemocy ma wpływ na zwiększenie agresywności u dzieci.

Rozdział trzeci porusza kwestię wpływu agresywnych gier komputerowych na orientację wobec rzeczywistości. W przypadku telewizji lub wideo, dziecko jest jedynie biernym odbiorcą przesyłanych informacji i obrazów. Komputer natomiast umożliwia młodemu człowiekowi nawiązanie relacji interakcyjnych, tzn. w aktywny sposób oddziałuje on na to, co dzieje się w danej chwili na monitorze komputera, reaguje odpowiednio do jego zachowań, zadaje pytania, proponuje odpowiedzi. Taką formę stanowią gry komputerowe, przy których młodzież spędza wiele godzin. Bardzo często rozrywka ta budzi wiele kontrowersji i dyskusji. Wobec ilości czasu poświęcanego im przez młodych ludzi, można mówić tutaj o możliwości uzależnienia się od nich. Gry komputerowe zastępują relacje personalne z drugą osobą – relacją apersonalną z maszyną. Wiele kontrowersji budzi zawartość treściowa gier komputerowych. Potoczne obserwacje, jak również badania naukowe wskazują, że większość z nich zawiera liczne sceny agresji i brutalnej przemocy. W grach młody człowiek ma możliwość nie tylko oglądania agresji, ale przede wszystkim aktywnego jej dokonywania dzięki możliwości bezpośredniego wpływu na przebieg gry i na losy bohatera. W tym przypadku gracz nie jest tylko biernym obserwatorem przemocy, ale czynnym jej egzekutorem.

Na rynku komputerowym pojawia się coraz więcej gier o charakterze edukacyjnym i szkoleniowym, które w sposób atrakcyjny i skuteczny próbują realizować hasło: „bawiąc – uczyć”. Istnieją więc możliwości wykorzystania gier komputerowych w edukacji, terapii różnych zaburzeń i rehabilitacji osób niepełnosprawnych. Próbuje się także wykorzystać gry komputerowe do wyrobienia w dziecku sprawności w zakresie spostrzegania, koordynacji i refleksji. Rozdział kończą wyniki badań przeprowadzone przez Autorki, w których przedstawiają wpływ „agresywnych” gier komputerowych na psychikę dzieci: na obraz ich własnej osoby, na kontakty społeczne i postawy wobec rzeczywistości. Następnie próbują przedstawić różnice między chłopcami komputerowymi i niekomputerowymi. Badaniami objęto zarówno chłopców, jak i dziewczęta w wieku dorastania. Grupę odniesienia stanowiły dzieci, które nie grają w żadne gry.

Rozdział czwarty poświęcony jest mechanizmom psychologicznym wyjaśniającym wpływ obrazów przemocy medialnej na psychikę odbiorców. Badania przeprowadzone przez Autorki pokrywają się z wynikami badań empirycznych opisanych w literaturze przedmiotu. Dzieci poświęcające dużą ilość czasu na oglądanie scen przemocy w telewizji, jak również zaangażowane w agresywne gry komputerowe, różnią się od dzieci nie zajmujących się tymi środkami multimedialnymi. Dzieci z pierwszej grupy są bardziej agresywne, mniej wrażliwe moralnie i są bardziej zorientowane na „mieć”. W ich przypadku oddziaływanie mediów jest przez nich uświadamiane tylko częściowo. Mechanizmy psychologicznego oddziaływania ukazane są w aspekcie poznawczym, emocjonalnym i behawioralnym.

Rozdział ostatni przedstawia próbę obrony przed szkodliwym wpływem przemocy w mediach. Ich oddziaływanie jest bardzo wielkie i często przypomina lawinę, z którą trudno walczyć. Nie należy jednak zapominać, że lawina ta, to nie działanie sił przyrody, ale działanie człowieka. Proces oddziaływania mediów dokonuje się między nadawcą a odbiorcą. Po obu stronach stoi człowiek, który jest istotą wolną i odpowiedzialną. Wymaga się więc dojrzałej odpowiedzialności ze strony nadawcy, jak również podobnej postawy po stronie odbiorcy.

Człowiek nie powinien być obojętny wobec tego, co zaszczepiają w duszy młodego człowieka jego wynalazki. Przyszłość bowiem naszego kraju i całej ludzkości zależy od ukształtowania dzisiejszego młodego pokolenia. Nie wystarczy, aby telewizja ograniczała obrazy przemocy, trzeba żeby prezentowała także więcej treści pozytywnych. Na opiekunach dzieci spoczywa trudny obowiązek kontroli tego, co one oglądają. Gry komputerowe są nowym zjawiskiem społecznym i kulturowym. Z każdym dniem rośnie liczba ich użytkowników. Wzrost agresywności w relacjach międzyosobowych i rosnący procent nieletnich popełniających przestępstwa, powinno być apelem do programistów tworzących gry, aby nie spełniali oczekiwania i nie tworzyli coraz bardziej wyrafinowanych form przemocy w tworzonych grach.

Omawiana publikacja zasługuje na szczególną uwagę środowisk rodzinnych, szkolnych i wychowawczych, a także tych wszystkich, którym zależy na dobru całego kraju i poszczególnego człowieka. Autorki z odwagą przedstawiły problem, ukazały zalety i negatywy gier komputerowych. Książka nie jest poradnikiem, ale zbiorem badań naukowych i dowodów, które mogą pomóc w zrozumieniu problemu komputerowych zagrożeń. Szeroką literaturę przedmiotu potwierdzały wynikami własnych badań. Publikacja ta ma na celu obudzenie troski o prawidłowy rozwój dzieci, uświadomienie i uwrażliwienie rodzin, szkół i społeczeństwa na szkodliwość przemocy medialnej i agresywnych gier komputerowych. Czytelnik jednak może także znaleźć tam praktyczne wskazówki przeciwdziałania, które budzą nadzieję w tym jakże trudnym procesie wychowania młodego człowieka.

Małgorzata Więczkowska

Recenzja ukazała sie w : Edukacja Zdrowotna. Kwartalnik Naukowy WSEZ vol. 4 Nr 2/2007