W pułapce szklanego ekranu - media a uzależnienia

Recenzja książki: J. Chwaszcz, M. Pietruszka, D. Sikorski, Media. Uzależnienia - fakty i mity, Wydawnictwo Gaudium 2005
Data publikacji: niedziela 17 lutego 2008
Autor: Małgorzata Więczkowska Publikacje autora
Dział: Edukacja medialna > Recenzje
Komentarzy: 1
Odsłon: 6068
Brak oceny -

Środki masowego przekazu w dzisiejszym świecie stały się nieodłącznym elementem współczesnego życia. Ich siła, zasięg i wpływ są coraz większe. Media stanowią istotny czynnik kształtujący kulturę społeczną i postawy ludzi. Są przedmiotem badań i dyskusji na gruncie wielu dziedzin nauki, znajdują się również w kręgu zainteresowań psychologii. Głównym obszarem jej badań jest wpływ treści medialnych na człowieka. Zaobserwowano różnorodne formy oddziaływania mediów na odbiorcę, zarówno pozytywne, jak i negatywne.

Katedra Psychoprofilaktyki Społecznej Instytutu Psychologii KUL od kilku lat zajmuje się analizą mechanizmów oddziaływania mediów na człowieka. Nowym nurtem jest badanie uzależnień od środków masowego przekazu. Zależność ta ma charakter psychiczny, a jej skutki ujawniają się we wszystkich sferach funkcjonowania człowieka. Choroby cywilizacyjne, zaburzenia emocjonalne, przemoc, pornografia, manipulacja informacją, uzależnienia od mediów to tylko niektóre zagrożenia zasygnalizowane przez trzech doktorantów: Joannę Chwaszcz, Małgorzatę Pietruszka i Dariusza Sikorskiego w książce „Media”, wydanej z serii „Uzależnienia – fakty i mity” przez Wydawnictwo „Gaudium”, w Lublinie w 2005 r.

Prezentowana pozycja skierowana została do szerokiego odbiorcy, jest przygotowana z myślą o nauczycielach, wychowawcach, rodzicach i studentach. Jej zadaniem jest pogłębienie wiedzy o mediach i specyfice ich oddziaływania oraz wyposażenie w praktyczną wiedzę dotyczącą rozpoznawania uzależnienia i oddziaływań profilaktycznych w stosunku do przekazów medialnych. Struktura książki jest przejrzysta i logiczna, autorzy przechodzą od ogólnych zagadnień do szczegółowych.

Praca składa się z 6 rozdziałów. W pierwszym rozdziale zatytułowanym „Środki masowego przekazu” autorzy przedstawiają rzetelną informację dotyczącą ogólnej charakterystyki mass mediów, która obejmuje i porządkuje podstawową wiedzę na temat funkcji i środków komunikacji masowej. Zapoznają z podstawową terminologią dotyczącą mediów. W dalszej części przedstawiają charakterystykę mediów: telewizji, prasy, internetu, gier komputerowych i telefonów komórkowych. Uwzględniają przy tym specyfikę każdego z nich i możliwości oddziaływania na odbiorcę. Wszystkie wywody poparte są wynikami badań.

Rozdział drugi „Media i kultura” opisuje wpływ mediów na kultury krajów, gdzie są one szczególnie rozwinięte: w państwach Ameryki Północnej, Europy Zachodniej oraz w Polsce. Autorzy podają dane dotyczące telewizji, prasy i radia, przedstawiają krótką historię i zwięzłą charakterystykę każdego z nich. Dodatkowo w tym rozdziale zostały zamieszczone wiarygodne badania, dotyczące korzystania z poszczególnych mediów. W dalszej części opracowania będą one podstawą do wyciągania wniosków i prowadzenia dalszego wywodu.

Kolejny rozdział opisuje „Nadużywanie środków masowego przekazu”. Czytelnik znajdzie tam wiedzę dotyczącą mechanizmów psychologicznych i czynników ryzyka, które są odpowiedzialne za uzależnienie. Przedstawione zostały również etapy uzależnienia od mediów oraz omówiono sposób funkcjonowania człowieka uzależnionego. Z przeprowadzonej przez autorów analizy grup ludzi, szczególnie narażonych na uzależnienie od telewizji, internetu i gier komputerowych wynika, że tak naprawdę zagrożeni są wszyscy korzystający. Dlatego tak ważny jest umiar i rozwaga w korzystaniu z mediów.

Czwarty rozdział przedstawia „Szkody wywołane używaniem i nadużywaniem mediów”. Autorzy koncentrują się na szkodach somatycznych, psychicznych i społecznych. Opisują ich wpływ na organizm człowieka, który może dotyczyć: wad wzroku, uszkodzenia słuchu, a także może wpływać niekorzystnie na postawę ciała. Do najważniejszych dysfunkcji psychicznych należy zaliczyć m.in.: odwrażliwienie i znieczulenie na przemoc (desensytyzacja), zatarcie granic między fikcją a rzeczywistością, stymulowanie przemocy i dewiacyjnych zachowań seksualnych czy też zaburzenia osobowości pod postacią zachowań antyspołecznych i agresywnych. W tym rozdziale szczególny nacisk położony został na psychologiczne oddziaływanie mass mediów – według autorów ono jest najważniejsze, ponieważ może pociągnąć za sobą groźne skutki w formie uzależnienia. Mimo wielu negatywnych konsekwencji, autorzy nie potępiają używania środków masowego przekazu – wręcz przeciwnie. Według nich rozsądne korzystanie z tych narzędzi niesie ze sobą wiele pozytywnych skutków. Szkodliwe jest natomiast nadmierne ich używanie, które może być wstępem do uzależnienia.

W piątym rozdziale, który dotyczy „Profilaktyki nadużywania mass mediów” zalecają działania profilaktyczne, które powinny dotyczyć zarówno nadawców, jak i odbiorców. Podstawą działań profilaktycznych jest wychowanie do krytycznego i odpowiedzialnego korzystania z mediów. Wskazuje się na potrzebę wprowadzenia do szkół edukacji medialnej, aby uczyć dzieci i młodzież rozsądnego korzystania z mediów elektronicznych oraz zapobiegać uzależnieniom. W chwili obecnej jest to jedna z najważniejszych dziedzin wychowania w rodzinie i szkole.


Ostatni rozdział dotyczy „Mitów związanych z mediami”, z którymi autorzy wchodzą w polemikę. W bardzo jasny i przystępny sposób analizują pochodzenie tych mitów i ukazują ich stopień prawdziwości. Na zakończenie wszystkich wywodów zostały zamieszczone popularne przykłady akronimów i emotikonów.

Książka ta stanowi zarys podjętej problematyki, w której autorzy porządkują wiedzę dotyczącą mediów, uzależnień i profilaktyki. Dokonują przeglądu wspomnianych zagadnień i wskazują konkretne rozwiązania, dlatego mogą one być pomocą dla pedagogów, rodziców, studentów i innych odbiorców mediów. Prezentowana wiedza wywodzi swoje treści z kilku dyscyplin naukowych m.in.: z psychologii, pedagogiki i nauki o masowym komunikowaniu. Z faktu tego wynika, że opracowanie posiada interdyscyplinarny charakter.

W publikacji autorzy opierają się na potwierdzonych badaniach naukowych oraz na wszechstronnej literaturze przedmiotu. Na podkreślenie zasługuje fakt, że na końcu publikacji zamieszczono bogatą bibliografię (170 pozycji), w tym również adresy stron internetowych, z których w miarę potrzeby czytelnik może skorzystać, dla pogłębienia wiedzy na temat mediów i zagrożeń.

Dodatkowym atutem książki jest jej kieszonkowe wydanie oraz humorystyczne rysunki, ilustrujące niektóre zagadnienia – zachęcają one do dalszej lektury. Książka ma charakter popularnonaukowy, a przy tym przyciąga swym prostym i zrozumiałym językiem. Zawarta w niej wiedza jest fachowa, obiektywna i teoretyczno-praktyczna. Warto zapoznać się z tą książką, żeby zrozumieć niekorzystne mechanizmy mass mediów i im nie ulegać oraz by wiedzieć jakie podjąć działania w ramach prewencji.

W następnym wydaniu należałoby jednak rozbudować rozdział piąty dotyczący „Profilaktyki nadużywania środków masowego przekazu”. Warto zamieścić tam praktyczne rozwiązania, scenariusze, w jaki sposób wychowywać do krytycznego odbioru mediów. Autorzy podkreślają, że kształtowanie krytycznego podejścia do mediów jest najważniejszym zadaniem w przygotowaniu do odbioru mass mediów, dlatego należy poświęcić temu zagadnieniu znacznie więcej uwagi.

Pozycja „Media” Joanny Chwaszcz, Małgorzaty Pietruszki i Dariusza Sikorskiego jest cennym źródłem wiedzy skondensowanej, zwięzłej i treściwej – daje podstawy, obala mity oraz radzi jak właściwie korzystać z mediów. Moim zdaniem to ważny głos w sprawie mediów, z których funkcji i wpływu nie zawsze zdajemy sobie sprawę.

Małgorzata Więczkowska

Recenzja ukazała sie w: Edukacja Zdrowotna. Kwartalnik Naukowy WSEZ vol. 4 Nr 1/2007